Kratka historija Bosne i Hercegovine

Zapis o zemlji

Pitao jednom tako jednoga vrli pitac neki:
A kto je ta šta je ta da prostiš
Gdje li je ta
Odakle je
Kuda je ta
Bosna
Rekti

A zapitani odgovor njemu hitan tad dade:
Bosna da prostiš jedna zemlja imade
I posna i bosa da prostiš
I hladna i gladna
I k tomu još
Da prostiš
Prkosna
Od
Sna

– Mehmedalija Mak Dizdar (1917. – 1971. god.)

Jajce, posljednja prijestolnica bosanskih kraljeva. Kraljevski portal na tvrđavi (XV stoljeće)

Kratak vodič kroz historiju Bosne i Hercegovine od paleolita do 1992. godine

Čovjek je u bosanskohercegovačkim krajevima prisutan još od paleolita, a to potvrđuju i nalazišta u sjevernoj Bosni čija se starost procjenjuje na više desetina hiljada godina. Nalazišta u Hercegovini sa ostacima izrazito likovnih paleolitskih predstava, povezuju ove krajeve sa klasičnim pojavama stvaralaštva u straijem kamenom dobu. Mnogobrojna neolitska nalazišta, često svojiim oblicima vezana na suprotne izvoe, reflektuju put i komponenete povezanosti pojedinih staništa u osnovi različitih kultura.

Ostaci mnogobrojnih utvrđenih gradina po bosanskohercegovačkim brdima, obično se pripisuju Ilirima, najsarijoj po imenu poznatoj etničkoj grupaciji koja je nastanjivala njene krajeve. Kulturna i umjetnička blaga sa pojedinih nalazišta, koja inače pripadaju bronzanom i željeznom dobu od otprilike 2000 god. p.n.e. pa do početka nove, od velike i svakako trajne su vrijednosti kako za evropsku, tako i za svjetsku kulturu i umjetnost.

Pri kraju stare ere prirodna bogatstva zemlje bosanske privlače Rimljane, gdje nalaze na otpor Ilira, koji je pružan skoro 200 godina, da bi na kraju i njeni krajevi bili pripojeni u rimski svijet. Ostaci rimskih naselja, termi, vila, hramova, skulptura i drugih umjetnina svjedoče o novom civilizacijskom okviru što su ga donijeli sa sobom Rimljani. Novi društveni okvir (rimski) u sebi je svakako sadržavao i odlike ilirskog pokorenog stanovništva – koje mu je dalo vlastiti pečat svoga duha i svojih tradicija.

U vrtlogu ranog srednjeg vijeka i seobe naroda, ovuda su, uz kraća zadržavanja, protutnjali razni narodi i na kraju je došlo do definitivne smjene ranijeg življa novim – slavenskim. Iz dugotrajnog procesa simbioze kulturnih tekovina zatečenog i doseljenog stanovništva nastaje nova romansko – slavenska stvarnost. Plemenske zajednice postepeno se transformiraju prema kasnijim feudalnim strukturama.

Ime srednjovjekovne Bosne i njen identitet prvi put se eksplicitno javljaju 948. god. u djelu De administrando imperio bizantijskog cara Konstantina Porfirogeneta. Njen državotvorni društveno – politički integritet afirmiše se od polovine XII stoljeća naovamo. Povelja bosanskog vladara Kulina bana iz 1189. god., danas u Biblioteci Akademije nauka u Sankt Petersburgu, ne samo da je značajan diplomatski spis koji govori o državnopravnim i društvenoekonomskim prilikama svog vremena, već je ujedno i najstariji dokument pisan živim, savremenim narodnim jezikom u čitavom slavenskom svijetu. U drugoj polovini XIV stoljeća, Bosna postaje kraljevstvo i u to je vrijeme najmoćnija slavenska država na Balkanu. Upravo iz tog vremena, od XII do XV stoljeća sačuvani su nam, u većoj ili manjoj mjeri, ostaci kojih tri stotine utvrđenih gradova, te izvjesnog broja palata i crkvenih objekata, koji govore o periferijskim odbljescima mediteranske i srednjoevropske romanike i gotike, a u nekim slučajevima i njima suprotne bizantijske umjetnosti.

Srednjovjekovna Bosna nije bila konfesionalno jedinstvena. Postojala je crkva bosanska na čelu s didom, no koegzistiralo je istovremeno i katoličanstvo , i pravoslavlje. Optužbama zbog bogumilske hereze pravdani su brojni napadi, pljačeke i pustošenja. Misaoni kompleksi, estetska i likovna shvatanja tog uzajamno tolerantnog srednjovjekovnog bosanskohercegovačkog društva naslućuju se iz malog broja sačuvanih iluminiranih rukopisa i tekstova. No, najpotpunije se reflektiraju u stećcima – srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima što se u kojih 70000 primjeraka, u većim i manjim skupinama, nalaze širom zemlje. U njihovim reljefima, u natpisima, u kompaktnosti i istovremenoj epskoj raspjevanosti grubo obrađene kamene forme, zrcali sasvim osebujna stvarnost življenja u bosanskim gudurama, na periferiji velikih evropskih kultura.

O stećcima i njihovom značaju zapisanje su i riječi velikog Mirosalava Krleže

Neka oprosti gospođa Evropa, ona nema spomenika kulture. Pleme Inka u Americi imaspomenike. Egipat ima prave spoemnike kulture. Neka oprosti gospođa Evropa, samo Bosna ima spomenike, stećke. Šta je stećak? Oličenje gorštaka, Bosanca! Šta radi Bosanac na stećku? Stoji uspravno! Digao glavu, digao ruku! Ali nigdje nikad, niko nije pronašao stećak na kome Bosanac kleči ili moli, na kome je prikazan kao sužanj.

Polovinom XV stoljeća. osmanska sila prodire na područje Bosne i Hercegovine. Godine 1463, pada bosansko kraljevstvo, formiraju se bosanski, hercegovački i drugi sandžaci kao vojnoadministrativne jedinice u sklopu Osmanske carevine, dok centralne i sjeverne dijelove zaposjedaju Mađari te osnivaju Jajačku i Srebreničku banovinu. Sve do 1592. god. traju mučni i veoma česti sukobi Osmanlija i Mađara na današnjim prostorima Bosne i Hercegovine.

Konfesionalni pluralizam srednjovjekovne Bosne u neku ruku se nastavlja, crkva bosanska nestaje, katoličanstvo je u rukama franjevaca koji su za svoj rad dobili posebne garancije Mehmeda II Osvajača, u krugu pravoslavlja niže feudalne strukture se, barem u početku, također uklapaju u novi feudalni sistem, dok se sama crkvena organizacija vidno oporavlja obnovom Pećke patrijaršije 1557 . god.

Islam, zvanična religija Osmanskog carstva, društveno i ekonomski je u izrazito povoljnom i povlaštenom položaju. U drugoj polovini XVI stoljeću. u zemlji će se, prvenstveno u Sarajevu, pojaviti i posebna zajednica jevrejskih izbjeglica iz Španije (Sefardi), koja ć e u svojoj izoliranosti, razviti i posebne oblike bivstvovanja i stvaralaštva.

Neki državnici grade u rodnim krajevima džamije, ali i crkve za uspomenu na svoje majke – kršćanke. No, u kasnijim vremenima, u zaoštrenim društveno-ekonomskim suprotnostima, konfesionalne razlike postaju predmetom čestih manipulisanja, da bi tokom XIX stoljeća, upravo na tim okvirima izrastao nacionalni pluralizam ove sredine.

Godine 1878. austrougarska vlast smjenjuje osmansku. Novu orijentaciju prema srednjoevropskim civilizacijskim i kulturnim tokovima u umjetnosti karakterizira prihvatanje za ono vrijeme karakterističnog historicizma i eklektike, koji početkom XX stoljeće prelaze u secesiju. U početku neznatan broj domaćih stvaralaca s vremenom se postepeno povećava i preuzima inicijative u daljnjim tokovima. Atentat u Sarajevu 1914. god., Prvi svjetski rat, period Kraljevine SHS, kasnije Kraljevine Jugoslavije, te Drugi svjetski rat, u znaku su zaoštrenih društvenoekonomskih, klasnih, nacionalno – konfesionalnih i drugih suprotnosti. U tim grčevima međutim, afirmišu se kretanja duha i kretanja ljudi progresivne orijentacije; stvara se baza bitno različitih opredjeljenja koja će nakon četiri godine fašističkog terora i narodnooslobodilačke borbe, u novoj socijalističkoj Jugoslaviji, u zajedništvu svih naroda i narodnosti koji ovdje žive, dati impozantne rezultate na svim područjima stvaralaštva.

Priredio: Senad Arnaut

Izvor: Historija Bosne i Hercegovine

Podržite naš rad čitanjem i dijeljenjem naših tekstova sa vašim prijateljima.
Hvala! 🙂