Um i sloboda – regulativni princpi ljudskog djelovanja

Immanel Kant (1724. – 1804. god.)

Um je uslov svih voljnih radnji u kojima se čovjek pokazuje čovjekom. Ovako Kant postavlja um kao regulativni princip čovjekova djelovanja. No prije nego se konačno um postulira takvim, Kant je dosljedno svojim kritičkim naumima dosljedno ispitao i odredio razliku između slobode kao čiste ideje uma i prirodne nužnosti, dakle transcedentalna ideja uma i priroda postoje neovisno jedna od druge i pri tome ne ometajući jedna drugu.

Sloboda kao čista transcedentalna ideja ne sadrži u sebi ništa iskustveno i na njoj se zasniva praktički pojam slobode. Slobodu u praktičkom smislu za Kanta predstavlja nezavisnost volje od prinude od strane nagona čulnosti.

Kant odmah pravi razliku između dvije vrste volje, i to one životinjske volje koja je čulna i ljudske volje kao volje čiju radnju čulnost ne čini nužnom. Čovjeku stoga pripada jedna moć na osnovu koje on može da se opredjeli samim sobom (po vlastitom rasuđivanju), neovisno od prinude čulnih nagona.

Uslov postojanja slobode jeste da su stvari pojave, a ne stvari po sebi, jer da su pojave stvari po sebi, priroda bi bila uzrok svakog događanja koje ona uslovljava, i to bi značilo da ideja slobode nije moguća. Ako pojave posmatramo kao proste predstave one moraju imati uzrok koji sam nije pojava. Takav jedan inteligibilan uslov je sa svojim kauzalitetom izvan niza pojava, a njegove posljedice se nalaze u pojavi.

Čovjek kao subjekt koji djeluje ima svoj inteligibilan i empirički karakter. U svome intelgibilnome karakteru čovjek ne stoji ni pod kakvim vremenskim uslovima, jer vrijeme je samo uslov pojava, a ne stvari po sebi, a čovjek je u inteligibilnom smislu i stvar po sebi. Po svome empiričkom karakteru čovjek kao pojava bi bio potčinjen svim zakonima uslova prirode, i njegova dejstva bi kao i dejstva svake druge pojave proisticala iz prirode.

Čovjek je i jedna od pojava čulnog svijeta, i njegova volja ima svoj empirički karakter. Um kao jedna inteligibilna moć i princip ne podliježe vremenskoj formi, a time ni uslovima sukcesije u vremenu. Njegov kauzalitet niti postaje niti počinje u određenom vremenu da bi proizveo neku posljedicu. Odatle se da zaključiti da nijedna radna ne može potpuno početi sama od sebe jer je svaka od tih čovjekovih radnji određena u empiričkom karakteru čovjeka i prije nego se desi. Empirički karakter čovjeka je samo shema inteligibilnog karaktera čovjeka za kog ne važi prije ili poslije, te je svaka radnja neposredna posljedica inteligibilna karaktera uma, koji djeluje slobodno i nije uslovljen prirodom, te se ova sloboda može definirati i pozitivno i negativno. Pozitivna definisana sloboda označuje moća koja može da započne neki niz događaja sama od see, a negativno definirana sloboda predstavlja nezavisnost od empiričkih uslova.

Um je dakle neovisan od čulnsti koja ga ne može aficirati, um se ne mijenja te u njemu ne prethodi neko stanje koje određuje sljedeće stanje. Um je u svim čovjekovim radnja prisutan, svagda isti, te sam nije u vremenu i ne zapada u neko novo stanje u kome prije nije bio i u pogledu tog novog stanja um determinira, ali sam ne može biti determiniram.

Na ovaj način Kant čini mogućom transcedentalnu ideju slobode mogućom, a samim tim i slobodu u praktičkom smislu određujući je kao moć volje, i imperativ koji ne popušta onom razlogu koji je empirički dat. Dakle čovjek djeluje slobodno, prema regulativnim principima koji omogućuju čovjeku spontanost, pod kojom treba razumijevati djelovanje pomoću kojeg svijet postaje i naziva se čovjekovim svijetom. Ovo omogućuje da se nesređeni niz pojava spozna i dovede u red.

Autor: Senad Arnaut

Upute na tekst:

Immanuel Kant: Kritika čistog uma
Immanuel Kant: Kritika praktičkog uma
Immanuel Kant:Um i sloboda (izbor iz spisa iz filozofije historije,prava i države)