Na izvoru transcedentalnog idealizma – Kantova “Kritika čistoga uma”

Immanuel Kant (1724. – 1804. god.)

Na izvoru transcedentalnog idealizma – Kantova Kritika čistoga uma

Kant završava razdoblje prosvjetiteljstva, i postavlja nove – kritičke temelje i otvara vidike dotada neugledne filozofske , općekulturne problematike i općeživotne orijentacije. Za Kanta prosvjetiteljstvo predstavlja izlaz čovjeka iz njegove maloljetnosti, za koju je bio sam kriv. Maloljetnost je nesposobnost služiti se svojim razumom bez vodstva nekoga drugoga. Njemački klasični idealizam predstavlja treću fazu, i to kritički – završnu fazu novovjekovnog evropskog prosvjetiteljstva. Taj prosvjetiteljsku put – pokret počinje poslije velike revolucije u Engleskoj, svoju borbenu fazu doživljava u Francuskoj – jurišanjem na Bastilju i završava kao kritičko razdoblje u Njemačkoj.

Kant je prvi, jasno i odlučno upozorio na ulogu i značenje subjekta u spoznavanju, i tu leži smisao revolucionarnog značenja Kantova kopernikanskoga obrata – obrata od predmeta kao centra oko koga se spoznaja kreće ka samom subjektu – nosiocu spoznajnih moći. Iz suprotnosti Leibnizove idealističke ontologije i Humeova skepticizma, Kant postavlja prve teze svog kritičkog filozofskog sistema.

Kant se u Kritici čistoga uma pita kako je znanstvena spoznaja, ne pita se da li je moguća – jer sam opstanak egzaktnih znanosti fizike i matematike to evidentno potvrđuje. Rezultat Kantovog kritičkog ispitivanja moći ljudske spoznaje je sljedeći: Samo teoretsko mišljenje nemoćno je da dođe do nekih spoznja koje leže van granica date realne predmetnosti, tj. predmetnosti koja nam se nadaje u oblicima vremena i prostora, tj. van granica prirode – iskustva. To su prvenstveno tradicionalni metafizički problemi o bogu, besmrtnosti duše, slobodi. Kada čovjek razmišlja o njima, on se nužno zapliće u antinomije iz kojih nema evidentnog izlaza.

Kant izvodeći postavke svoga sistema to jasno i dokazuje, te time negira znanstvenu vrijednost svake racionalne metafizike. Iz toga se zaključuje da se sva ljudska spoznaja zasniva na iskustvu. Čovjek stvarnost dživljava kao fenomen koji je dat kroz njegove oblike prostora i vremena. Ti oblici postoje u svijesti kao njegove mogućnosti prije samog doživljaja, ali se očituju u doživljaju koji je izazvan (aficiran) izvanjskom stvarnošću.

Kritika čistoga uma – najznačajnije djelo Kanta i jedno od najvećih djela svjetske filozofije, objavljeno je prvi put 1781. godine. Dvojica velikih predstavnika engleske i francuske filozofije koji su izvršili presudan uticaj na Kantov misani razvitak su David Hume i Jean Jacques Rousseau, a samim tim i na forimaranje ideja koje čine suštinu Kritike čistoga uma. Kritika čistoga uma obilježila je svojom pojavom početak filozofske revolucije i donijela prve elemente njenog budućeg razvoja od Kanta do Hegela.

Kant je tvrdio da David Hume izazvao njegovo veliko buđenje iz dogmatskog drijemeža, i njegovo definitivno saznanje da je Hume svojojm kritikom metafizike zadao filozofij pitanja na koja se ona više nikako nije mogla oglušiti, ukoliko je pokazivala tendenciju da se razvija dalje. To buđenje je bilo saznanje da stara metafizika sav svoj autoritet izgradila na neodrživim iluzija, među kojima je naročit značaj imala iluzija o mugućnosti saznanja apsolutne istine o svijetu i čovjeku, iako pri tome niko od metafizičara nije ni pomišljao da ispita stvarne mogućnosti ljudskog saznanja da dođe do vjerodostojnih ili čak apsolutnih istina o svijetu i čovjeku.

Ovim saznanjem počeo je da se razvija Kantov kritički stav prema staroj metafizici. U osnovi to nije negacija metafizike već samo težnja da se ona dovede u sklad sa razvojem moderne nauke. Takvu metafiziku mogla je po Kantovom mišljenju da pripremi samo kritika moći uma kakvu je on ostvario u svojoj Kritici čistoga uma. Iz tog razloga Kant Kritiku čistoga uma i počinje pitanjem: Kako je moguća metafizika kao nauka?

Prije odgovora na to pitanje potrebno je da se ispita kakve su mogućnosti ljudskog saznanja uopšte. Kanta je isticao da svako saznanje počinje iskustvom, ali isto tako počemo je i razmišljati i o izmirenju stavova empirizma (skeptičari) i racionalizma (dogmatičari). Kant je smatrao da je glavna mana dogmatskog racionalizma to što mu nije palo na pamet da unaprijed ispita mogućnosti samog čistoga uma. To preispitivanje je došlo od empirista, Hume je htio da zna da li se čisto empirijskim putem može doći do pojmova o stvarnosti koji imaju opštost i nužnost naučnih iskaza.

Kantov stav da mi posjedujemo neka saznanja a priori i da čak ni običan razum nije bez takvih saznanja, predstavlja polaznu tačku koja je imala presudan značaj za razvijanje njegovih filozofskih misli u Kritici čistoga uma i za čitav njegov filozofski sistem. Po shvatanju Kanta samo saznanja a priori mogu imati nužnost i opštost, dok saznanja a posterirori nemaju tu opštost i nužnost. Znanjem a priori se naziva ono saznanje koje se potpuno zasniva nezavisno od iskustva tj. čije porijeklo ne leži u iskustvu, a znanjem a posterirori se naziva ono znanje koje se zasniva na iskustvu, tj. čije porijeklo leži u iskustvu. Logički kriterijum apriornog saznanja je njihova nužnost i opštost, tj. od jednog stava koji je aprioran ne da se zamisliti nikakav izuzetak. Stavovi aposteriornog saznanja niti su nužni, niti opšti, izuzetak od njih uvijek je moguć.

Da bi pokazao kako su mogući sintetički sudovi a priori za koje je smatrao da se nalaza kao pirncipi ne samo u matematici već u svim teorijskim naukama, tj. kako je moguće da se dobije jedan iskustveni sud opšteg i nužnog važenja, Kant je raščlanio saznanje na tri sastavne moći i u svakoj od njih tražio sintetičku funkciju koja tu opštost i nužnost daje. Te tri funkcije su:

Čulnost,
Razum,
Um.

Čulnost je prvi stepen saznanja i njome počinje svako saznanje. Svaki od ovih stupnjeva ima svoju sintetičku funkciju, a ta sintetička funkcija je čista forma lišena svakog sadržaja, čista subjektivnost lišena svake predmetnosti. To su u Kritici čistoga uma čisti transcedentalni elementi saznanja, a transcedentalnim je Kant nazvao: Svako saznanje koje se ne bavi predmetima već našim saznanjem predmeta ukoliko ono treba da je moguće a priori. a sistem pojmova koje daje istraživanje mogućnosti granica saznanja nazvao je transcedentalnom filozofijom.

Čulnost i razum su po Kantovom shvatanju dva stabla ljudskog saznanja koja možda niču izjednog zajedničkog korijena, no koji nama nije poznat. Po Kantovom objašnjenju pomoću čulnosti predmeti nam bivaju dati, a razumom se zamišljaju, i od nejga proizilaze pojmovi. Pojava svake materija data nam je samo a posteriori, a forma pojave mora se za njih nalaziti pripravna u duši a priori. Oblik i prostornost pripadaju čistom opažaju koji se kao čista forma čulnosti nalazi u duši a priori, bez nekog stvarnog predmeta. čula ili osjećaja. Nauka o svim čulnim principima naziva se transcedentalna estetika. U transcedentalnoj estetici pokazaće Kant da kao principi saznanja a priori postoje dvije čiste forme čulnog opažaja – prostor i vrijeme. Prostor i vrijeme su forme naših opažaja. Prostor ne predstavlja nikakvu osobinu ma kojih stvari po sebi ili u njihovom međusobnom odnosu, te da nije ništa drugo nego forma svih spoljašnjih čula, tj. subjektivni uslov čulnosti, pod kojim je spolajšnje opažanje jedino moguće. Isto tako i vrijeme nije ništa što bi postojalo samo za sebe, ili što bi pripadalo stvarima kao njihova objektivna odredba, već je formalni uslov a priori svih pojava uopšte.

Autor: Senad Arnaut

Upute na tekst:

Immanuel Kant: Kritika čistoga uma
Immanuel Kant: Šta je prosvjetiteljstvo?
Vladimir Filipović: Klasični njemački idealizam