Heraklitove gnome

Heraklit (535. – 475. god. pr. n. e.)

Heraklitove gnome

Gnome (grč. γνώμη: poznavanje, spoznaja, razbor, razum, mudra izreka). Kako nas upućuje Vladimir Filipović u Filozofijskom rječniku gnomičko izražvanje karakteristično je za čitavu kinesku filozofiju, te za stariji period grčke filozofije, a posebno se takav način izražavanja vezuje za najstarije predstavnike grčke etičke filozofije, poznatih još i kao sedam mudracagnomici, koji su svoje misli izricali u obliku kraćih rečenica – mudrosti:

Solon iz Atene: Ni u čemu ne pretjeruj!
Ako si naučio slušati, znat ćeš i zapovijedati.
Tales iz Mileta: Upoznaj sam sebe!
Radije nek ti zavide nego da te sažaljevaju!
Hilon iz Sparte: Pokoravaj se zakonima!
Mrtvoga smatraj sretnim!
Pitak s Lesbosa: Uoči pravi čas!
Ni bogovi se ne bore protiv onog što mora biti!
Bias iz Priene: Ljudi su većinom zli!
Početak otkriva čovjeka!
Kleobul iz Linda: Najbolje je držati mjeru!
Rado slušaj i ne govori mnogo!

Periander iz Korinta: Zanos može sve!
Užici su porlazi, časno ime je besmrtno


Heraklit – jedan od najzačajnijih filozofa prijeskokratovskog perioda začuđuje i intrigira dubinom vlastite misli i vlastitim heraklitovskim fonusom izerčenog. Željko Škuljević, upoređujući Heraklitov osobeni izričaj sa ranijim filozofima kazuje: Ako je stari jonski filozof Anaksimandar izlagao svoje filozofsko učenje, po prvi put u jednom proznom maniru, a Ksenofan Parmenid i Empedoklo koristili epski heksameta, dotle je Efežanin (Heraklit) za sebe izabrao jedan stari i popularni literarni rod, narodnu izreku ili gnome.

O filozofskoj aforističnosti, hermetičnosti i nedovoljnoj jasnoći Heraklitove forme kazuje i sljedeći podatak. Naime na molbu Euripida da mu Sokrat prokomentariše Heraklitovu zbirku aforizama, Sokrat je odgovorio: Koliko sam od toga moga razumjeti čini mi se izvrsnim. Vjerovatno je tako i sa onim što nisam razumio. Samo što čovjeku treba jedan dubinski ronilac sa Delosa da stigne do smisla. Iz tog razloga Heraklita, satiričar Timon naziva i postavljačem zagonetki (ainiktes). Heraklita historičari filozofije određuju i kao prvog istinskog filozofa, kako po njegovom dijalektičkom izričaju tako i po neuobičajenoj pojmovnoj artikulaciji. S tim u vezi i Hegel u svojoj Historiji filozofije kazuje: Dakle, kod Heraklita se prvi put može naći filozofska ideja u njenoj spekulativnoj formi.

Željko Kaluđerović, u knjizi Rana grčka filozofija upoznavajući nas sa Heraklitovim misaonim tokovima, i pri tome naglašavajući specifičnost takve jedne filozofije za Efežanina kazuje sljedeće: Ako filozofija nastaje iz sistematske i kontinuirane prakse mišljenja, sa jezikom koji treba, koliko god je moguće, da se razlikuje od poetskog i tzv. običnog govora, onda jedan od najboljih predstavnika takve tendencije u dotadašnjoj istoriji filozofije svakako jeste Heraklit. Da li zbog specifične pojmovne aparature ili zbog osobenog spekulativnog izraza apoftegmatičnog mislioca iz Efesa, više nego njegovi prethodnici ali i više nego njegovi preskokratovski potomci, Heraklitovi fragmetni su bili predmet rasprava i veoma različitog interpretiranja u potonjoj tradiciji. Interpretacije od nama sačuvana i prenijeta 131 Heraklitova fragmenta kreću se kao što i sam Kaluđerović navodi u tako širokom krugu da je nemoguće sublimirati u jednom kratkom poglavlju, pa čak ako bi se tome poslu prišlo izlagajući ih po tipovima. Interes za Heraklita i njegove misaone domete u svakom slučaju ne jenjava, te se on baš kao i poput njegove filozofske vatre s mjerom pali, i rekli bismo samo pojačava. Heraklitova filozofija je posredno ili neposredno uticala i bila dio filozofija čitavog niza filozofa nakon njega: Platon, Aristotel, Teofrast, Filon, Plutarh, Klement, Hipolit, Jovan/Ivan iz Stobija, Diels, Kranz, Hegel, Nietzshce, Heidegger….

Heraklit u nizu fragmenata kazuje da je sav totalitet zbilje zapravo jedno: noć i dan jesu jedno (Fragment 57.), da dobro i zlo jesu jedno (Fragment 58.), put nagore i put nadole jedan je i isti (Fragment 60.) U 50. fragmentu Heraklit kazuje: Ako ste počuli ne mene, već glas istine (logos), mudro je složiti se da je sve – jedno. Za Heraklita jedno postoji samo u svađi i opreci – budući da su borba i napetost bitni za jedinstvo jednog i oni štaviše predstavljaju najvišu pravdu. Kaluđerović navodi da je pravi sklad odnosno harmonia, po Heraklitu, jedino i moguća između onoga što je različito i suporotstavljeno. I u physisu, u ostalom, sklad se postiže između oprečnih stvari a ne između sličnih, pošto jedinstvo jedino i može proizaći iz oprečnih spojeva, dok iz sličnog u najboljem slučaju proizilazi nekakav kontinuitet. Svjedočanstva o borbi i takmičenju, te sukobu suprotnosti najbolje nam je dao Heraklit Ono što je jedno drugom suprotno sjedinjuje se i iz različitih zvukova nastaje najljepša harmonia i sve postaje borbom. Interpertirajući agonalno kod Grka Miloš Đurić kaže da je: Helenima  agonski život bio drugo disanje. Heleni su umirali s verom da će u zagrobnom životu gledati nadmetanja i sami se nadmetati.

Čuvene riječi sve teče, koje se vrlo često pripisuju Heraklitu – iako se u ovakvom obliku nigdje u njegovim sačuvanim fragmentima ne nalaze, sažimaju sav metafizički doprinos čitave jonske filozofije prirode. U tim tzv. riječnim fragmentima Heraklt kazuje: Onima koji zagaze u jedne iste rijeke – (stalno) druga i druga voda pritiče. (Tako je) i sa dušama, koje postaju isparavanjem vlage. (Fragment 12.), i: Niti dvaput dotaći se iste smrtne supstancije s obzirom na njenu kakvoću, već se ona silovitošću i brzinom preobrazbe raspršuje i opet skuplja (i štoviše, niti opet niti kasnije, nego zajedno se drži i nestaje) i približava se i udaljuje se. (Fragment 91.). Heraklitovi fragmenti naglašavaju apsolutni kontinuitet promjene u svemu, odnosno sve u stalnom toku.

Ogroman uticaj Heraklita posebno se osjetio i na filozofiju Friedricha Nietzschea. O Heraklitu, Nietzsche kazuje: On posjeduje istinu, neka se točak vremena kotrlja kuda želi no nikad neće biti kadar da umakne istini. Važno je čuti da su takvi ljudi jedno živjeli. Uz Anaksimandra kao najbitniju ličnost iz prijeskokratske filozofije Nietzsche navodi još i Heraklita, koji jasno odjeljuje svijet mita, od svijeta racionalnosti: ovaj svet (jedan) isti za sva bića nije uredio niko od bogova i niko od ljudi, nego je uvek bio, jeste i biće večito živa vatra koja se posle određenog perioda pali i posle određenog perioda gasi. Odjeljujući svijet bića od svijeta bogova, Heraklit čini ono što Nietzsche smatra zadaćom svoje filozofije, da životu vrati životnost, koju mu je oduzelo platonističko filozofiranje i smještanje istine u drugi – nadosjetilni svijet. Stoga je Heraklit bio prvi filozof koji je filosofiju s puta kosmologije skrenuo na stvari koje imaju veze sa životom na zemlji. Određujući svijet kao mjesto vječito žive vatre, stalne promjene i borbe, Heraklit predstavlja duh helenske filozofije, i mjesto sa kojeg Nietzsche možemo reći crpi svoje filozofsko učenje. Tumačeći njegov stav o svijetu kao vječnoj promjeni, Nietzche kaže: „ako bi čovek ushteo da Heraklita upita zašto nije vatra uvek vatra, zašto je čas voda, čas zemlja, on bi samo odgovorio: To je igra, ne uzimajte je suviše patetično, a pre svega ne moralno.

Kratko podsjećanje na sadržaj Heraklitovih misli ima za cilj da nas uvjeri i ukaže nam na njihovu potrebnost, aktuelnost i su-vremenost.

Izbor iz Heraklitovih fragmenata:

O principu: Oni koji sa razumom govore, treba da svoje uporište traže u onom što je opšte za sve, isto onako kao država – u zakonu, i još mnogo čvršće. Jer svima ljudskim zakonima daje hranu jedan božanski: ovaj svojom moći doseže toliko daleko koliko hoće, i ima ga dovoljno za sve, i još preostaje. (Fragment 114.)
O jedinstvu suprotnosti: Nevidljivi spoj jači je od vidljivog.
(Fragment 54.)
Kosmologija: Sve se mijenja za vatru i vatra za sve, isto onako kao roba za zlati i zlato za robu.
(Fragment 90.)
O duši: Duši granica nećeš naći, pa da svim putevim prođeš, tako je duboko (skrivena njena mjera.
(Fragment 45.)
Opšti rat: Valja znati da je rat opšti, i da je pravda – zavada, i da sve biva na osnovu zavade (razdora), i da trako treba da bude.
(Fragment 80.)
Etika: Najbolji biraju sebi jedno umesto svega (drugog) vječitu slavu umjesto svega prolaznog. A svjetina (gleda da se) nasiti kao stoka.
(Fragment 29.)
O saznanju: Sve što se može vidjeti, čuti, naučiti – tome ja dajem prednost.
(Fragment 55.)
Historijski fragmenti: Narod treba da se bori za zakon isto onako kao i za gradske zidine.
(Fragment 44.)

Autor: Senad Arnaut

Upute na tekst:

Heraklit: Fragmenti
Heraklit, Helderlin, Niče, Hajdeger: Pevanje i mišljenje
Škuljević Željko: Nietzscheova hybristika
Željko Kaluđerović: Rana grčka filozofija
Friedrich Nietzsche: Filozofija u tragičnom razdoblju Grka
Geoorg W. F. Hegel: Historija filozofije I
Vladimir Filipović: Filozofijski rječnik

Podržite naš rad čitanjem i dijeljenjem naših tekstova sa vašim prijateljima.
Hvala! 🙂