Film: scenarij i adaptacija


This image has an empty alt attribute; its file name is kjhkhkkhc48d.png
Film: scenarij i adaptacija
Prikaz knjige Scenarij i filmska adaptacija, Elme Tataragić

Kada književni junaci počnu da se šeću iz teksta u tekst,ili iz medija u medij, onda oni,kako navodi Umberto Eco u svojoj knjizi Šest šetnji kroz narativne šume, ruše granice teksta u kojem su nastali, dobijupravo građanstva u stvarnom svetu. Pri tomenastaju najrazličitije intertekstualne, intermedijalne poveznice, prepoznaju se univerzalnosti tih likova i njihovih priča. Knjiga Scenarij i filmska adaptacija, autorice Elme Tataragić, promatra odnos književnosti i filmske umjetnosti, nudi odgovore na pitanja kako nastaju filmske adaptacije književnih djela, šta se dešava sa tekstom, sa svim pojedinačnim elementima njegove strukture, kako izgleda filmski scenario, koji su njegovi sastavni djelovi, itd. Scenaristika se razvijala paralelno s filmskom umjetnošću, a na počecima je bila gotovo neizbježno povezana s književnim djelima i teme je crpila direktno iz njih. Tataragić, iako u prvi plan stavlja konkretu komparativnu analizu potkrijepljenu primjerima filmova koji nastaju na temelju književnih djela, čitateljima omogućava uvid u različite književne teorije, tj. u različita tumačenja književnosti, da bi, u konačnici, i proces adaptacije bio jasniji.

Scenarista nije puki prevodilac, već je autor koi oblikuje, dekonstruira, prekraja, spaja, kalemi materijal koji već pripada drugom autoru kao originalni.Scenarij se nalazi na pola puta između književnosti i filma, on se bori između dva medija i postaje tekst za sebe, koji je izuzetno izazovan za analizu.U skladu sa time, Tataragić čitateljima u ovoj knjizi zapravo nudi svojevrsnu aparaturu za analizu scenarija. U prvom poglavlju pod naslovom Šta je filmska adaptacija, autorica definira adaptaciju kao oblikovanje jednog književnog djela, ili više njih u cijeli film, ili u dio filma.Tu se kao posebno bitno pitanje ističe odnos publike prema filmskom djelu jer nekada ono može pomoći da djelo „otkrije“ velikom broju ljudi. U okviru ovog poglavlja izdvaja se potpoglavlje Vrste adaptacije, gdje je čitateljima predočena podjela filmskih adaptacija po Geoffreyu Wagneru, na transpoziciju, komentar i analogiju. Drugo poglavlje nosi naslov Scenarij i stilistika – osobenosti scenarističkog teksta i književno djelo, a podijeljeno je u potpoglavlja Scenaristički format, Prezent  i Književno djelo. Tu, sa stanovišta diskursne stilistike, autorica pristupa pitanju specifičnog jezika filmskog scenarija, koji pored svoje verbalne ima i vizualnu stranu, te se uvijek dešava u prezentu. Scenaristički format se sastoji od naslova scene, didaskalija, dijaloga i montažnih oznaka, lišen je stilskog bogatsva koje vlada u književnosti upravo zbog svoje strukture i specifičnosti svog jezika.


Treće poglavlje ove knjige nosi naziv Književnost, književne teorije i film, a podijeljeno je na potpoglavlja Ruski formalizam, Metatekstualnost i intertekstualnost u adaptaciji, te Naratologija i film. Ovdje autorica naglašava važnost odnosa književne teorije prema filmskoj adaptaciji, krećući od ruskog formalizma, radova Romana Jakobsona, Viktora Šklovskog, Grigorija Vinokura i Leva Jakubinskog, te pojmova fabula i siže koje poredi sa terminima predložak i adaptacija,  nakon čega slijedi definiranje pojmova metatekstualnost i intertekstualnost, narativ i naratologija. Tataragić pokazuje kako je naratološka analiza književnog teksta, određivanje vrste radnje i aktera, nešto od čega zavisi i žanr narativa, a žanr ostaje izdvojen kao konstanta i u adaptaciji, bez ozbira na izmjene u odnosu na predložak.U četvrtom poglavlju pod naslovom Proces adaptacije, autorica govori o samom pristupu adaptaciji,žanrovskim karakteristikama adaptacije, dramskom pisanju, odabiru teme, ekspozicije, te postavlja pitanje šta je to pravi materijal za adaptaciju. Tu, na primjeru filma Brokeback Mountain koji nastaje na temelju priče Annie Proloux, Tatarigć objašnjava da predložak i scenario, tj. adaptacija, mogu počinjati drugačije, imena likova možemo saznati na potpuno drugačiji način, naglasak može biti na različitim mjestima, ali žanr ostaje isti, a u ovom slučaju to je ljubavna priča.

Dakle, žanr koji dominira u književnom predlošku, dominira i u filmskoj adaptaciji, tj. predstavlja konstantu. Uprkos svim promjenama koje uvodi, od promene imena likova, promjene tačke gledišta, vremena i mjesta radnja, itd., film uvijek zadrži žanr književnog predloška. Naravno, nemoguće se riješiti individualnog i kolektivnog iskustva i stereotipa koji se godinama stvaraju, umiru, ponovo postaju pod uticajem masovne kulture pa i samog filma. Kada je u pitanju adaptacija, moramo početi od one srži, od DNK predloška i tražiti to i na filmu.U petom poglavlju autorica zapravo primjenjuje sve ono o čemu je bilo riječi u prethodnim poglavljima, na primjeru analize adaptacija romana Kramer protiv Kramera i Solaris, gdje se postavlja pitanje načina na koji scenarij počinje i završava u odnosu na književni predložak, pitanje karakterizacije likova, tačke gledišta, naratora, izbacivanja pojedinih likova iz predloška, tačke gledišta i ideje. U šestom poglavlju Tataragić se bavi pojmom didaskalija. Didaskalije predstavljaju prozni dio teksta scenarija, koji predstavlja svojevrsni komenar na radnju, likove, situacije, itd., a autorica ih promatra u dva konteksta, a to su scenaristički tekst, gdje didaskalije pružaju informacije poput imena autora, verzije scenarija, izgleda lika, i kontekst samog filma, gdje didaskalije ukazuju na promjenu scene, scenografiju, kostimografiju, šminku, specijalne efekte, itd.

Kao što je u šestom poglavlju fokus bio na analizi filmskih adaptacija romana, u sedmom poglavlju se fokus premješta na adaptaciju kratke priče i dramskog teksta, gdje autorica posebnu pažnju posvećuje odnosu filma i teatra. Posljednje poglavlje knjige nosi  naslov Pitanje vjernosti, i predstavlja odgovor na pitanje koje svim gledateljima filmske adaptacije nekog književnog djela prođe kroz glavu, a to je do koje mjere je adaptacija ostala vjerna predlošku, koliko je uspjela prenijeti „atmosferu“ sa papira na ekran.Gledaoci danas ne traže potunu vjernost filma originalnom tekstu u svakom detalju, jer potpune adaptacije često znaju da iznevjere. U tome se ogleda i osnovni cilj ove studije, kojeg autorica definira u uvodu, a to je želja da se osvijetle sve faze u procesu filmske adaptacije, da on postane jasniji, ne samo studentima,budućim scenaristima, redateljima i piscima, nego i svim ljubiteljima filma – od arthouse do blockubuster filmova.


Autorka: Zerina Kulović

Upute na tekst:

Eco Umberto: Šest šetnji kroz narativne šume.
Tataragić Elma: Scenarij i filmska adaptacija.

This image has an empty alt attribute; its file name is kjhkhkkhc48d.png
Podržite naš rad čitanjem i dijeljenjem naših tekstova sa vašim prijateljima.
Hvala! ❤