Prepiska Lava Tolstoja i Mahatma Gandhija


This image has an empty alt attribute; its file name is kjhkhkkhc48d.png
Prepiska Lava Tolstoja i Mahatma Gandhija: Pismo Gandhiju

7.  septembra  1910. god, Kočeti

Primio sam vaš časopis Indian Opinion i vrlo mi je drago da saznam sve ono što u njemu piše o onima koji se ne protive zlu. I poželeo sam da vam iznesem misli na koj me je to čitanje navelo.

Što duže živim, a naročito sada kad živo osećam blizinu smrti, želim da drugima kažem ono što naročito jasno osećam i što je, po mom mišljenju, od ogromne važnosti, želim da kažem baš o tome šta se naziva neprotivljenjem, ali što u suštini nije ništa drugo do učenje ljubavi, neizopačeno pogrešnim tumačenjem. Da je ljubav, to jest težnja ljudskih duša da se ujedine, i delatnost koja proističe iz te težnje, uzvišen i jedini zakon ljudskog života, to u dubini duše oseća i zna svaki čovek (kao što to najjasnije vidimo na deci), zna dok ga ne pomute pogrešnim učenjem sveta. Taj zakon su propovedali svi, kako indijski, tako i kineski i evropski, grčki, rimski mudraci sveta. Mislim da ga je najjasnije izrazio Hristos, koji je čak neposredno rekao da je u tome jednom sav zakon i svi proroci.  Ali ne samo to, predviđajući to izopačenje kome je izložen i može biti izložen taj zakon, on je direktno ukazao na tu opasnost da će ga izopačiti, što je svojstveno ljudima koji žive interesujući se za svetovne stvari, a upravo opasnost da sebi dozvoljavaju da te interese brane silom, to jest, kao što je on rekao, da udarcima odgovaraju na udarce, da silom povrate otete predmete i t. sl. i t. sl. On zna, kao što to mora da zna svaki razuman čovek, da se upotreba nasilja ne može uskladiti  sa ljubavlju kao osnovnim zakonom života, da se onda, čim se dozvoljava nasilje u bilo kom slučaju, priznaje da nije dovoljan zakon ljubavi i zato se negira sam zakon. Sva hrišćanska civilizacija, tako sjajna po spoljašnosti, ponikla je iz tog očiglednog i čudnog, ponekad svesnog, ali većinom nesvesnog nesporazuma i protivrečnosti.

U suštini, čim je bilo dopušteno protivljenje uz ljubav, više nije mogla postojati ljubav kao zakon života, i nije bilo zakona ljubavi, osim nasilja, to jest vlasti najjačega.  Tako je devetnaest vekova živelo hrišćansko čovečanstvo. Doduše, u svima vremenima ljudi su rukovodili jedino nasiljem u sređivanju svog života. Život hrišćanskih naroda razlikuje se od svih drugih samo po tome što je u hrišćanskom svetu zakon ljubavi izražen tako jasno i određeno kako nije bio izražen ni u jednom verskom učenu, i što se ljudi hrišćanskog sveta svečano prihvatili taj zakon a ujedno dozvolili sebi nasilje i na nasilju izgradili svoj život. I zato je čitav život hrišćanskih naroda čista protivrečnost izmđu onoga što ispovedaju i onoga na čemu izgrađuju svoj život: protivrečnost između ljubavi, priznata kao zakon života, i nasilja, koje se čak priznaje kao neophodnost u raznim oblicima kao što je vast onih koji upravljaju, sudovi i vojska koje priznaju i hvale. Ova protivrečnost je stalno rasla sa razvojem ljudi hrišćanskog sveta i u poslednje vreme je dostigla najviši stupanj. Pitanje očiglednog danas stoji ovako: jedno od dvoga: ili priznati kako ne priznajemo nikakvo religiozno-moralno učenje i da se u sređivanju našeg života rukovodimo samo vlašću jačega, ili sva naše, nasilno sakupljenje dažbine, sudske i policijske ustanove, i, što je glavno, vojska, moraju se ukinuti.

Ovog proleća na ispitu iz veronauke u jednom našem ženskom institutu u Moskvi veroučitelj je, a posle i arhijerej koji je prisustvovao ispitu, pitao devojke da kažu zapovesti božje, a naročito šestu. Na tačne odgovore o zapovestima arhijerej je obično postavljao još jedno pitanje: da li uvek u svima slučajevima veronauka zabranjuje ubistva, i nesrećne devojke, koje su pokvarili nastavnici, morale su odgovarati i odgovarale su da nije uvek zabranjeno, da je ubistvo dozvoljeno u ratu i prilikom kažnjavanja zločinca. Međutim, kada je jednoj nesrećnoj devojci (ovo što vam pričam nije izmišljeno, već je to činjenica koju mi je saopštio očevidac) na njen odgovor postavljeno ono isto obično pitanje: da li je ubistvo uvek grešno? ona je, uzbuđujući se i crveneći, odlučno odgovorila da je uvek, a na sve obične arhijereve sofizme odgovarala odlučno i sa ubeđenjem da je ubistvo uvek zabranjeno i da ubistvo zabranjuje i Stari zavet, a Hristos zabranjuje ne samo ubistvo već i svako zlo protiv svoga brata. Pa i pored sve svoje veličanstvenosti i vešte leporečivosti, arhijerej je ućutao, a devojka je otišla kao pobednica.


Da, mi u našim novinama možemo govoriti o uspesima avijacije, o složenim diplomatskim odnosima, o raznim klubovima, otkrićima, svakojakim savezima takozvanih umetničkih dela a prećutkivati ovo što je rekla ova devojka; ali to se ne sme prećutkivati, zato što to oseća, više ili manje nejasno, ali oseća svaki čovek hrišćanskog sveta. Socijalizam, komunizam, anarhizam. Vojska spasa, sve veći kriminalitet, nezaposlenost stanovništva, sve veći bezumni luksuz bogatih i sve veća nemaština siromašnih, strašno povećan broj samoubistava – sve je to znak one unutrašnje protivrečnosti koju treba i koja se mora rešiti. I, razume se, mora se rešiti u smislu priznavanja zakona ljubavi i negiranja svakog nasilja. I zato je vaša delatnost u Transvalu, kako se nama čini, na kraj sveta, stvar središna, najvažnija od svih koje se sada rade u svetu i u njoj će neizostavno učestvovati ne samo narodi hrišćanskog već i svakog drugog sveta. Mislim da će vam biti drago da saznate kako se i kod nas u Rusiji isto tako brzo razvija ta delatnost time što mnogi odbijaju da služe vojsku i njih je iz godine u godinu sve više i više. Ma koliko da je beznačajan broj i vaših ljudi koji se ne protive zlu i kod nas u Rusiji broj onih koji odbijaju da služe vojsku, i jedni i drugi slobodno mogu reći da je s njima bog. A bog je moćniji od ljudi.

U priznavanju hrišćanstva, makar i u ovom izopačenom obliku, u kome ga ispovedaju hrišćanski narodi, a ujedno i priznavanje vojske i naoružavanja radi ubijanja u najvećim razmerama u ratu, predstavlja očiglednu, vapijuću protivrečnost, tako da se neizbežno mora, ranije ili kasnije, verovatno vrlo rano, obelodaniti i ukinuti ili priznavanje hrišćanske religije koja je potrebna radi održavanja vlasti ili postojanje vojske i svakog nasilja koje ona podržava, što je radi vlasti isto tako potrebno. Ovu protivrečnost osećaju sve vlade, kako vaše britanske, tako i naše ruske,i usled prirodnog osećanja samoodržanja te vlade je, kako to vidimo i u Rusiji i kako se to vidi iz članaka u vašem časopisu, energičnije progone nego ikakvu drugu delatnost protiv vlade. Vlade znaju u čemu je glavna opasnost po njih i u tom problemu se više ne postavlja pitanje čuvanja samo svojih interesa, već pitanje biti ili ne biti.

Sa odličnim poštovanjem

Upravo ste pročitali odgovor Tolstojev na Gandijevo pismo uz koje je Gandi poslao i primjerak časopisa Indian Opinion u kojem je navodio svoju aktivnost pomoći indijskim porodicama u Južnoj Africi. Na imanju prijatelja arhitekte Kalenbaha je osnovao Tolstojevu farmu gdje su indijske porodice ostavljene u siromaštvu bavile poljoprivredom.

Zašto je Gandi uspostavio komunikaciju sa Tolstojem? Tolstoj je većinu svog poznog života proveo kritikujući rusku vladu, kao i rusku pravoslavnu crkvu. Iz samog pisma vidimo da je među glavnim razlozima kritika osnovana na hrišćanskom licemjerstvu crkve, a i vlade. Pisao je članke i zastupao stavove za ukidanja smrtne kazne, uključujući i za atentatore revolucionarnih grupa.  Sam Tolstoj nije bio kažnjavan i zatvaran, ali su ljudi koji su dijelili njegove tekstove bili kažnjavani i zatvarani pod optužbom za bogohuljenje. Njegovo nezadovoljstvo sa vladom proističe iz vremena kad je vodio poseban oblik privatnih škola u Tula okrugu. Princip škole je bilo obrazovanje siromašne djece, ujedno ženske kao i u muške, te fokus na odsustvo kažnjavanja i prisustvo slobode djeteta pri izvršavaju obaveza i organizacije, tj. obrazovanje zasnovano na ideji slobodne volje djeteta. Naravno, to se nije dopadalo plemićima tog vremena. Naime 1862. godine je tajna policija motrila rad Tolstojeve škole, a i vršila pretrese njegovih posjeda. Ovo je rijedak slučaj da se vlast direktno okomila na Tolstoja, preostali sukob je bio usmjeren ka ljudima koji su zastupali njegove ideje, no Tolstoj je i dalje obavještavao moćne prijatelje za slučajeve kad je znao da je neko uhapšen radi širenja njegovih  vjerskih i političkih tekstova.

Kad je Gandi pisao Tolstoju, njegov časopis Indian Opinion je već postojao šest godina. Gandi je kao advokat došao živjeti i raditi u britanskoj koloniji Natal kao advokat, gdje je i živio do 1915. godine. Planirao je ostati jednu godinu, ali zbog zakona kojem bi bilo glasanje neeuropskim građanima bilo onemogućeno.  Ostao je i pomagao  indijskom stanovništvu naseljenom u koloniji Natal (danas dio Južne Afrike). Sa tim ciljem je Gandi osnovao časopis Indian Opinion tokom 1904. godine  u kojem je izvještavao o lošim uslovima u kojim su radnici, pogotovo Hindusi, radili i živjeli, te o količini samoubistava među diskriminisanim stanovništvom. Već je poznat Gandijev princip mirnih protesta i mirovne borbe protiv kolonijalizma koji je on zastupao do kraja svog života, ali nije poznato koliko zapravo Gandijev oblik borbe je u praksi izvedeno sve što je Tolstoj zastupao u teoriji. Iako Tolstoj ima naviku da pojednostavljuje kompleksne ideje i društvene procese u svojim pismima, i dalje je duh mirne borbe, borbe u ime ljubavi čovječanstva nakon Tolstojeve smrti 1910. godine (iste godine kad je stupio u kontakt Gandi sa njim) je nastaviljen u djelu kroz Gandijev život, a sam Gandi je pokazao mogućnost uspjeha takve borbe.

Pismo je preuzeo iz toma II Pisma Lava Nikolajevića Tolstoja u izdanji Prosveta-Rad, 1969. godine.


Komentar prepiske: Luka Bošković

This image has an empty alt attribute; its file name is kjhkhkkhc48d.png

Bilješka o autoru:

Luka Bošković, rođen u Sarajevu kao Blizanac u podznaku Lav, je student arheologije i komšparativne knjževnosti na Filozofskom fakultetu u Sarajevu. Osim studiranja, bavi se pisanjem (pretežno pjesama koje objavljuje na FB stranici: Lux Noctis – Poezija), učenjem jezika (trenutno uči kineski jezik) i skupljanjem knjiga. Trenutno izvršava funkciju predsjednika Studentske asocijacije studenata Filozofskog fakulteta. Također, član je MENSA-e.

This image has an empty alt attribute; its file name is kjhkhkkhc48d.png
Podržite naš rad čitanjem i dijeljenjem naših tekstova sa vašim prijateljima.
Hvala! ❤