Heraklit: Kritičar helenske kulture

Heraklit (535. – 475. god. pr. n. e.)

Heraklit: Kritičar helenske kulture

Sa visine svog filozofijskog pogleda na svet i život Heraklit se pojavljuje kao najstrasniji kritičar helenske kulture i borac za pravu prosvećenost i svojim aforističkim udarcima šiba tradicionalna preživela shvatanja u književnosti, religiji i politici, u prvom redu epske pesnike Homera i Hesioda, koji svojom naopakom slikom sveta zavode svetinu. Dok odaje toplu pohvalu jonskim misliocima – Talesa priznaje kao najranijeg istraživača neba, i za mudraca Bijanta kaže da je slavniji jego drugi – odbacuje matematičara – filozofa Pitagoru i filozofa – pesnika Ksenofana, osnivača italskih filozofijskih škola, kao i istoriografa i geografa Hekateja, zbog njihova mnogoznalaštva, jer ono još ne osposobljuje čovjeka da uđe u suštinu stvari; poznavanje i znanje nisu još saznanje i razumevanje.

Ali on ne podvrgava kritici samo pojedine učene glave. On ustaje i protiv izvesnih kultnih oblika u homerskoj religiji, kao i protiv besmislenih običaja u katartici i misterijama: Uzalud pokušavaju da se krvlju očiste – kad se krvlju okaljaju, kao kad bi se neko, ugazivši u blato, trudio da se blatom opere. Ta ludom bi ga smatrao kad bi neko od ljudi video da tako rade. A mole se i tim božjim kipovima, kao kad bi kogod hteo da se razgovara sa zgradama, jer ništa ne znaju o suštini bogova i heroja.


Kad se uzme na um da su Efes i cela Mala Azija bili tada još pod perzijskom vlašću i da Heraklit zna za mage može se prihvatiti misao da je on prasupstanciju nazvao vatrom i kult kipova koji predstavljaju bogove odbacio pod uticajem perzijske religije, jer kod Perzijanaca – kaže Herodot – kipove i hramove i žrtvenike postavljati nije u običaju, nego i one koji to čine smatraju za lude, i to … zato što ne smatraju da bogovi imaju ljudsko obličje, kao što Heleni smatraju … Žrtve prinose i suncu i mesecu i zemlji i vatri i vodi i vetrovima.

Mesto spoljašnjeg ritualnog očišćenja Heraklit, dakle, zahteva potpuno unutrašnje očišćenje i mjesto mehaničkog trućanja pred kipovima bogova traži pravo i duboko religiozno obraćanje samom opštem zakonu. Svoje prekore upućuje on noćnim lutalicama, mazima, bakhantima, manadama, mistima; njima preti kaznama posle smrti jer posvećivanje u misterije, kako je uobičajeno kod ljudi, nije sveta stvar.

Kaao Platon u Fedonu, i Efešanin, dakle, odbacuje spoljašnje ceremonije u misterijskim religijama, ali brani simbolično obeležje religije, iza koga stoji prava ideja: Dionis, bog rađanja i života, istovetan je sa Hadom, bogom smrti, jer se iz života rađa smrt i iz smrti život. Tako Heraklit mesto obesvećenih misterija svoju sopstvenu filozofiju postavlja kao sveštenu misteriju, kao što se i cela dosokratska filozofija može shvatiti kao misterija sui generis. Isto tako stoji stvar i sa drugim bogovima.

Sa celim svojim filozofijskim stavom Heraklit se pojavljuje kao rušilac starih i kao strasan i samosvestan prorok novih shvatanja i zato je sasvim razumljivo što ga efeški novci i gortinska statua prikazuju kao novog Herakla: desnicu podigao da govori, a u levici drži toljagu. Borba između dinamičara i statičara ili ustavljača svemira možda je otpočela već za njegova života, ali oba protivnička učenja steći će se u Protagorinu antropocentrizmu, koji će učenje o promjenljivosti objekata dopuniti učenjem o promjenljivosti subjekta.


Izvor: Miloš Đurić: Heraklit – Fragmenti.
Podržite naš rad čitanjem i dijeljenjem naših tekstova sa vašim prijateljima. 
Hvala! ❤