Helmuth Plessner – Stupnjevi organskog i čovjek


Ова слика има празан alt атрибут; име њене датотеке је kjhkhkkhc48d.png
Helmuth Plessner – Stupnjevi organskog i čovjek

Čovjek je prema Plessneru subjekt objekt kulture, ali isto tako subjekt-objekt primde. On smatra da je čovjek za prirodu vezan i slobodan, da je u nju urastao i od nje sačinjen. Pravac duhovnog djelovanja ukrštava se sa ravni njegovog tjelesnog postojanja, i iz tog ukršavanja/odnosa, bez koga čovjek nije čovjek, proizilazi iz ovog živog bića prema ovome autoru, dvostruki aspekt njegove egzistencije koji zahtjeva dvostruki put – kvantitativno mjerljive prirode i nemjerljivog duha Ova dva aspekta imaju različite argumente prema istom. Kako i sam Plessner kaže One apsolutizuju jednu sferu, jednu fizičku, drugi put spirituelnu, i svaki put čine sferu čine zavisnom od prve a da ipak nisu u stanju da pokažu, kako upravo jedna sfera dolazi u zavisnost od druge. Duh je ili cvījet i rezultat ili je priroda. U svakom slučaju u toj slici ima jedan skok, posmatranje ne može homogeno da prevede iz jedne dimenzije u drugu niti da uz puno očuvanje radikaliteta dvostrukog aspekta tijela- duh barern obrazuje posredovanje od jednog aspekta ka drugom.

Obje metode, prirodno-naučna i filozofska, sigurno zajedno uz puno očuvanje autonomije mogu vratiti predmet u njegovom dvostrukom aspektu, aspektu tjelesnosti i unutrašnjosti. Fundamentalizovanje ovog dvostrukog principa, prema Plessneru, razdvaja nauku na prirodnu (mjerenje) i duhovnu (samoanaliza). Plessner nadilazi kartezijansku alternativu koja takoder razdvaja živo bivstvo na dva međusobno suprotstavljena pola, prirodu i duh (tijelo i dušu) i poima čovjeka kao poprište oprečnih snaga. To da, svijest, sopstveno jastvo uopše može da snosi odgovormost za nekvantitativne fenomene prirodnog mehanizma, da je zasnovano na misaonosti unutrašnjosti Ja-bitka, koji je potpuno protuvjrječan bitku protežnosti. Mi poimamo zahvaljujuči protuinsatanciji res cognitas (…)


Kritika kartezijanizma

Plessnerova kritika kartezijanizma je pokušaj prevladanja razbijenog načina posmatranja čovjeka, diobe čovjeka u svijetu i naukama, kao spoznaja pukog tijela i spoznaju Ja, u fiziku i psihologiju. Međutim, prema njemu, ne dovodi se u pitanje dvostruki aspekt tjelesnosti i unutrašnjosti, jer taj je aspekt privilegovani oblik životnog tijela i predstavlja temelj teorije živog tijela. Žive stvari se i pojavljuju u dvostrukom aspeku, u nerazdvojivosti spoljnjeg i unutrašnjeg, što spada u njihovo bivstvo. Živo biće se time i razlikuje od neživog tijela.

Temeljni stav Plessnerove antropologije je da je pozicionalnost, dvostruka aspektivnost, uslov mogućnosti svega živog i da je ona u osnovi svih stepena organskog: biljke, životinje, čovjeka. – Kao tjelesna stvar, živo biće je u dvostrukom aspektu u suprotnosti pravaca unutra (specijalna srž) i u polju (obloga strana koje nose osobine), pravaca koji se ne mogu prevesti jedan u drugi. Ona kao takva, ističe Plessner, nastupa sa tim istim dvostrukim aspektom kao osobinom usljed koje fenomenalna stvar transcendira u dva pravca, s jedne strane nju stavlja preko, a s druge strane strane stavlja unutar nje – biti preko nje i njoj nasuprot, biti u njoj. Živo tijelo je predmetno određeno granicom i pozicionalnošču. Granica je, kaže Plessner, forma (obličje) u kojoj živo tijelo jeste, u kojoj se eksponira njegova pozicionalnost. Granica je odudaranje tijela od njegovog pozicionog polja, medijuma i ujedno specifično zahvatanje otvaranje tog polja. Pozicionalnost kao dvostruka aspektivnost je uslov mogućnosti sveg živog.

Samo neživo tijelo nema granicu: ono jeste dokle dopire. – U svojoj životnosti se, dakle, organsko tijelo od anorganskog razlikuje svojim pozicionalnim karakterom ili svojom pozicionalnošću. Granica je tu ono između, jer ne pripada ni njenom tijelu, ni medijumu. Tamo gdje i onda kad je ona na kraju, prestaje njegovo bivstvo. Kada je riječ o živom tijelu, polazna tačka obrazovanja modela je činjenica ograničavanja i njome je omogućena samostalnent živog tijela.

Pozicionalnost  je dvosmisleni odnos živog tijela prema svojoj granici: u postojanju preko i u sebi. Živo tijelo je postavljeno u unutrašnjost svoje vlastite zone, naspram tuđe spoljne zone. živo tjelesno bivstvo, naglašava Plessner, predstavlja životni krug, uzajamno djelovanje i posredovanje iz pozicionalnog polja okoline. Fizički nosilac posredovanja je organ, ili djelatno jedinstvo organa, i u svojim organima, živo tijelo izlazi iz sebe i vruću se sebi ukoliko su organi svoreni i ukoliko obrazuju funkcionalni krug, s onim prema čemu se otvaraju.

Ekscentrična pozicionalnost i antropološki zakoni

Temeljnu strukturu ljudskog opstanka Plessner vidi u ekscentričnoj pozicionalnosti čovjeka, koja određuje njegovu organizaciju od tjelesno-opažajnih do duhovno-kulturnih zona. – Uslov da centar pozicionalnosti ima distanciju prema sebi samom, da, razlikovan od samoga sebe, omogući totalnu refleksivnost životnog sistema, dat je bez protusmislenog udvostručavanja jezgra subjekta, jedino smislu pozicionalnosti. Iz ove pozicionanostii, tvrdi Plessner proističu monopoli čovjeka, poput: jezika, govora, uspravnoga hoda, oslobađanja polja oko ruku, instrumentalno odnošenje prema vlastitom tijelu, um, sagledavanje samog sebe i opredmećivanje. Čovjekovu ekscentričnu pozicionalnost apriorno Plessner izvodi iz pozicionalnosti životinje prema zakonu povratnog odnosa, prema kome je momenat nižeg stepena shvaćen kao princip i daje sljedeći viši stepen i istovremeno u njemu ostaje kao momenat.

Čovjek kao živa stvar, koja je postavljena u sredinu svoje egzistencije, poznaje ovu sredinu, doživljava je i zato seže preko nje. Čovjek zna sebe, može da se zapaža i u tome je ono Ja utičište vlastite unutrašnjosti koje je iza sebe. On doživljava svoje doživljavanje. On sebe zna slobodnog. Ali je uprkos slobodi u stegama jedne egzistencije, koja ga ometa i sa kojom mora da se bori.

U odnosu na centričnu formu životinjskog organizma, ekscentrična pozicija prema Plessneru čovjeku omogućava nešto novo: otkriće logosa, racionalnosti, racionalno gospodarenje i vladanje svojim tijelom i prirodom u tehnici, nauci i industriji. U jedinstvenoj distanci od svoje fizičke egzistemcije koja mu omogućava da kaže Ja, on je ishodište svojih vlastitih akcija, jezičke komunikacije i interakcije, ophođenja sa stvarima i drugim ljudima. To potpuno novo je: kulturna djelatnost, duh, sloboda, stvaralački ljudski čin.

Ekscentrični položaj je osnov i struktura i spoljneg i unutrašnjeg i zajedničkog svijeta. Na stepenu ekscentrične pozicionalnosti nema okoline u isključivom smislu. Jedno određeno mjesto u jedno određeno vrijeme može se zamijeniti svakim drugim mjestom.

Ekscentričnost, na kojoj počivaju spoljni svijet (priroda) i untrušanji svijet (duša) određuje da individualna ličnost na sebi samoj mora da razlikuje individualno i opšte Ja. (…) Čovjek se sebi i drugima obraćam sa Ti, On, Mi – zbog strukture sopstvenog načina opstojanja. Zahvaljujući ekscentričnoj strukturi, čovjeku je omogućena realnost zajedničkog svijeta. On je, ističe Plessner, forma sopstvene pozicije koju čovjek shvata kao sferu drugih ljudi. Egzistencija zajedničkog svijeta je uslov mogućnosti da živo biće sebe shvati kao dio zajedničkog svijeta. Zajednički svijet nosi ličnost, a u čemu ličnost istovremeno njega nosi i obrazuje. Između mene i mene, mene i njega je sfera sveta duha. Prema Plessneru Mi, sfera zajedničkog svijeta, se jedino smije nazvati duhom. Duh se razlikuje od duše i svijesti. Duša jo realna, kao unutarnja egzistencija ličnosti. Svijest je ekscentritetom lične egzistencije usklađeni aspekt, u kojem se nudi svijet. Duh je, međutim, osebujnom poziconalnom formom stvorena i postojeća sfera, te, stoga, ne predstavlja neki realitet, ali je realizovana u zajedničkom svijetu ako egzistira makar i samo jedna ličnost. Duh je sferu kojoj mi zahvaljujemo sto živimo kao ličnosti. Duh kao socijalna sfera je pretpostavka konstitucije jedne stvarnosti. Ta sfera duha, prema ovom antropologu, se može odrediti samo kao subjektivno-objektivno neutralna sfera, on je indiferentan prema razlikovanju subjekta i objekta.


Ono što Plessner definira kao implikacije, prethodno utemeljene pozicionalnosti čovjeka i sfere njegovog djelovanja, jesu osnovni antropološki zakoni kao oblici u kojima se realizuje čovjekova ekscentrična pozicija: zakon prirodne artificijelnosti, zakon posredovane neposrednosti i zakon utopijskog stanovišta.

1. Čovjeka se za filozofiju objašnjava iz ekcentrične pozicione forme (…) Onaj ko je u takvom položaju, stoji u aspektu apsolutne antinomije: da sebe tek mora načiniti onim što već jeste, da vodi zivot koji živi. Ovaj osnovni zakon sopstvene egzistencije je došao do svijesti čovjeka, ali uvijek se u saznanje o tome miješa bol zbog nedostižive prirodnosti drugih živih bića. Ta druga živa bića egzistiraju ne znajući o sebi i o stvarima. Čovjek je, međutim, tim znanjem izgubio direktnost, on vidi svoju ogoljenost, stidi se svoje golotinje i zato mora da živi zaobilazno preko umjetnih stvari.

Zakon prirodne artificijelnosti – jeste jedna prema Plessneru ideja o raju, zlatnom dobu, dokazi su da čovjeku nešto nedostaje i on to zna. Kao nedovoljno biće lišeno prirodnog zavičaja i uporišta, biće koje ima potrebe, čovjek tek treba da postane ono sto jest prema Plessneru. Njegova sioboda i predviđanje su izgubili sigurnost instinkta životinje. On ne živi direktno već zaobilazno preko stvorenih stvari. Potrebna mu je dopuna neprirodne vrste, pa je po prirodi artificijelan, prirodno – neprirodan. Kao ekscentrično biće, on nije u ravnoteži, stojeći u ničemu bez zavičaja je i on mora tu ravnotežu stvoriti, a nju stvara samo pomoću vanprirodnih stvari koje proističu iz njegovog stvaranja kulture. U potrebitosti i ogoljenosti čovjeka leži pokretač za svu ljudsku specifičnost, pokretač stvaranja kulture (spiritualističko i naturalističko tumačenje kulture). Kultura je ukorjenjena u čovjekovoj ekscentričnoj pozicionalnosti, u konstitutivnoj nedovoljnosti i potrebi za ravnotežom, a ne u nagonu (Darwin), volji (Nietzsche), potiskivanju (Freud). Time Plessnerova antropologija kritikuje sve verzije nastanka kulture koje apsolutizuju jedan momenat ljudskog opstanka i njime sve drugo objašnjavaju.

2. Indirektnom vezom treba nazvati onu formu povezanosti, u kojoj je neophodan posredujući među član, kako bi se uspostavio odnos kojim bi bila omogućena neposredna vezanost. Indirektnndirektnost ili posredna neposrednost, prema tome, ne predstavlja besmislicu, ne predstavlja proturječnost koja po sebi propada, već proturječnost koja se sama razrješava, a da pri tom ne postaje nula, proturječnost koja ostaje smisaona, čak i kada analitička logika ne može da je slijedi. Zakon posredovane neposrednosti. – Ekscentrična pozicija čovjeka povezuje se sa svim ostalim na indirektno-direktan način. Čovjek je prema Plessneru tačka posredovanja iznmedu sebe i okruženja, To znači da je njegov odnos prema drugim stvarima indirektan, ali on ga živi kao direktan, neposredan odnos, ukoliko je kao životinja podložan zakonu zatvorene forme. On zna za indirektnost svog odnosa, on mu je dat kao posredovan (saobražavanje nadražaja i reakcija preko subjekta). Ali u provođenju posredovanja ono se zaboravlja, jer provodeća sredina ili Ja biva zahvaćeno tim provođenjem. Zahvaljujući ekscentričnosti, znanje neposredno shvata netšo posredno. Samo znanje o stvarima predstavlja tačku posredovanja između čovjeka i stvari. Posredovana neposrednost omogućava ekspresivnost ljudskog tijela, dalje Plessner navodi, potrebu za mimetičkim izrazom i razumjevanjem doživljenog, za jezičkom izvanjezičkom komunikacijom, za oblikovanjem. Teorija o neposredovanoj neposrednosti je ishodišna tačka formulisanja Plessnerove teorije spoznaje smislenog djelovanja.

Posredovana neposrednost je temelj dijalektičke veze imanencije (znanje o posredno neposrednom odnosu) i ekspresivnosti. Čovjek zna o sebi kao duši i tijelu, zna o drugim ličnostima, živim bićima i stvarima neposredno samo kao o pojavama, o sadržinama svjesti i njihovim posredstvom o realitetima koji se pojavljuju. Kao što mu ekscentričnost tek omogućava kontakt s realnim, osposobljava ga za refleksiju. Tako čovjek otkriva indirektnost i posrednost svojih neposrednih odnosa prema objektima. Svojim djelima koja treba da mu daju ravnotežu, prirodom uskraćenu, čovjek je ujedno opet iz nje izbačen da bi opet iznova započeo. Zakon posredovane neposrednosti ga vječno izbacuje iz položaja mirovanja u koji želi da se vrati. Iz tog kretanja nastaje historija, a njen smisao je ponovno dostizanje izgubljenog, novim sredstvima.

3. Nedostatak korijena čovjekova, daje mu svijest o sopstvenoj ništavnosti i, korelativno tome, o ništavnosti svijeta. U suočenju s ovim ništa, ona u njemu budi spoznaju o njegovoj neponovljivosti i jedinstvenosti i korelativno tome, o individualnosti ovog svijeta. Tako se u njemu budi svijest o apsolutnoj slučajnosti postojanja, a time i ideja o osnovi svijeta, o u sebi mirujućem nužnom bitku, o apsolutnom ili o Bogu. Samo, ova svijest nije takva da njezinu izvjesnost ništa ne može uzdrmati.

Zakon utopijskog stanovišta (ništavnost i transcendencija). Čovjekova konstitutivna neukorenjenost, naglašava Plessner, tjera ga na stvaralaštvo iz koga proizilazi njegova historija, a daje mu i svijest o njegovoj ništavnosti i ništavnosti svijeta. Kao što, kako kaže ovaj antroplog, ekscentričnost ne dopušta nikakvo jednoznačno fiksiranje mjesta, tako ni čovjeku nije dato da zna gdje je on, a gdje stvarnost koja odgovara njegovoj ekscentričnosti. Ako želi odluku, preostaje mu skok u vjeru. Predstava o božanskom smjenjuje se s predstavom o svijetu i ljudskom. Religija hoće da da čovjeku ono konačno što priroda i duh ne mogu. Samo religija, nastavlja Plessner, poklanja konačnu vezu smirenje, zaštičenost, pomirenost sa sudbinom, objašnjenje stvarnosti, zavičaj. Između nje i kulture, uprkos svim historijskim mirovnim ugovorima, vlada apsolutno neprijateljstvo.

Budući da čovjek transcendira svoj svijet, on ga ujedno negira, stoga je njegovo mjesto utopija, ono nigdje. Čovjekova postavljenost u ništa, suočavanje s tim ništa, prisiljava ga da revolucioniše osnovu vlastitog života, da na radikalan način negira stare i oblikuje nove socio-kulturne forme egzistencije. Revolucija je bitni zakon socijalne realizacije, u kome se manifestuje želja za vječito drugim, novim. Čovjekova konstitutivna utopijsku priroda, prema Plessneru je u biti revolucionarna, jer je bez zavičaja, bez mjesta i vremena, bez kraja i početka. Utopijska priroda ljudskog tjelesnog opstanka opire se isto metafizičkim prinudamaa. Svaka vjera, svako ukorenjivanje u transcendentalnoj osnovi svijeta, u bivstvu i bogu, koje nudi kosmičko razumjevanje, konačnu sređenost itd, ne samo da protivriječi novijem historijskom iskustvu, nego i ekscentričnosti ljudske socio-kultune forme života. Ljudska egzistencija ne trpi ništa konačno, apsolutno. Čovjeku nije dato da zna gdje je jer je on utopijsko biće, biće otvorenih, beskonačnih i neodređenih mogućnosti. Ekscentričnost životne forme, njegovo stajanje u nigdje, njegove utopijsko stanovište ga prisiljava da sumnju upravi prema egzistenciji boga, prema osnovi za ovaj svijet, a time i prema jedinstvu svijeta, prisiljava ga na poricanje apsolutnog.


Autor: Arman Bušatlić

Upute na tekst:

Plessner Helmuth: Stupnjevi organskog i čovjek.
Rothaker Erich, Filozofska antropologija.

Ова слика има празан alt атрибут; име њене датотеке је kjhkhkkhc48d.png

Bilješka o autoru:

Arman Bušatlić, rođen u Gornjem Vakufu, 1993. godine. Diplomirao Filozofiju i Bibliotekarstvo 2016. godine na FFUNSA. Na  odjeku za filozofiju brani diplomski rad na temu Osnovne crte savremene filozofske antropologije, a na odsjeku za komparativnu književnost i bibliotekarstvo diplomira na temu Nacionalna bibliografija Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Srbije . Lider je muzičkog projekta Exponati Entertainment Orchestra, gitarista i glavni pjevač. Aktivno piše radove koje podrazumijevaju oblasti filozofije, sociologije i književne kritike. Magistrirao je na odsjeku za komparativnu književnost i bibliotekarstvo, teza – Oblikovanje mrežnih stranica visokoškolskih biblioteka za korisnike sa invaliditetom.

Ова слика има празан alt атрибут; име њене датотеке је kjhkhkkhc48d.png
Podržite naš rad čitanjem i dijeljenjem naših tekstova sa vašim prijateljima.
Hvala! ❤