Najstariji period istraživanja stećaka

Zgošćanski stećak na izvornoj lokaciji

Ова слика има празан alt атрибут; име њене датотеке је kjhkhkkhc48d.png
Najstariji period istraživanja stećaka

Najraniji podaci o stećcima potječu iz prve polovine XVI vijeka. Poslanstvo austrijskog cara Ferdinanda I je 1530. god. putovalo u Carigrad preko Bosne. U sastavu poslanstva, kao tumač za naš jezik, bio je i Slovenac Benedikt Kuripešić, koji je na tome putovanju pravio bilješke, na osnovu kojih je napisao svoj poznati putopis. Poslanstvo je naišlo na selo Lađevine (Vlađevine) kod Rogatice, gdje se nalazi nekropola vrlo velikih i lijepo klesanih stećaka, od kojih dva primjerka imaju natpise. Kuripešić je opisao te stećke i njihove natpise. Bez obzira što je natpise pogrešno rekonstruirao, Kuripešićeve bilješke, kao najstarije, imaju veliku vrijednost.! Slučaj je htio da dvije godine poslije toga istim putem naiđe novo poslanstvo cara Ferdinanda I za Carigrad, koje se također zaustavilo u Lađevinama.

U opisu toga putovanja nepoznati autor spominje iste stećke. Do pojave slijedećih podataka o stećcima prošlo je više od dva stoljeća. Sedamdesetih godina XVIII vijeka kroz neke dalmatinske krajeve proputovao je talijanski prirodoslovac i mineralog opat Alberto Fortis i u svom poznatom putopisu ostavio nekoliko bilježaka o stećcima iz okoline Makarske i Sinja, posebno o velikoj nekropoli blizu vrela Cetine. Dosta interesa za stećke pokazao je i poljski istraživač Aleksandar Sapieha, koji je prvih godina XIX vijeka proputovao dobar do Dalmacije, Dubrovačke Republike i Hercegovine. Njegovu pažnju su najviše zaokupljali ukrasi stećaka u Cisu, Lovreču i Radimlji.

Oni su ga najviše podsjećali na stare egipatske i partske spomenike. Bečki geolog i ljekar Ami Boue (Fracuz po rođenju) proputovao je evropski dio Turske, pa je u svom djelu La Turquie d'Europe, iz 1840. god., ostavio nekoliko opisa stećaka iz Bosne i Hercegovine, posebno iz okoline Gacka, Mostara i Kiseljaka. Više podataka o stećcima ostavio nam je engleski egiptolog I. Gardner Wilkinson, koji je u petoj deceniji XIX vijeka proputovao dijelom Dalmacije i Crne Gore. Njegovi podaci se odnose na oblike i ukrase čitavog niza nekropola od vrela Cetine do Čapljine, Metkovića i dalje.


Valentino Lago se također zanimao za stećke iz okoline Imotskog. Kopao je i grobove ispod njih. Pripisao ih je Slavenima. U sedmom deceniju XIX vijeka Bosnom i Hercegovinom je dosta putovao i za njihovu prošlost se interesovao pruski konzul u Sarajevu Otto Blau, koji je u svom putopisu, objavljenom 1877. god., ostavio kraće podatke o nekoliko nekropola, posebno onih oko Stoca i Donjeg Vakufa.

Engleski istoričar i putopisac Arthur J. Evans je 1875. god. proputovao kroz Bosnu i Hercegovinu i o tome napisao svoj veliki putopis, u kojem je opisao stećke iz nekoliko mjesta (Tešnja, Travnika i Sarajeva). Za njega su ti spomenici bili misteriozno nadgrobno kamenje. Kao austrijski generalštabni oficir, Bosnu i Hercegovinu i dijelove Sandžaka i Crne Gore, između 1871 i 1873 god., proputovao je Heinrich Stemeck, i tom prilikom se dosta zadržao na stećcima, koji su mu bili zanimljivi i po svojim oblicima i po ukrasima. Primijetio je da se mnogo nekropola nalazi u zabitim krajevima. Smatrao je da stećci potječu iz preistorije. On je prvi upozorio na postojanje stećaka u granicama današnje Crne Gore.

Najstariji podaci domaćih istraživača potječu iz XVIII vijeka. Dalmatinski istoričar fra Gašpar Vinjalić je u jednom svom pismu iz 1746. god. ostavio podatke o stećcima u Biskupiji kod Knina. U Razgovoru ugodnom naroda slovinskoga Andrija Kačić-Miošić je 1759. god. naveo podatke koji govore da se na više mjesta u primorju nalaze stećci na kojima su uklesani reljefi štitova sa mjesecom i zvijezdom. Slijedeći podaci potječu pedesetak godina poslije toga. Ivan Katalinić u svojoj Istoriji Dalmacije, na italijanskom jeziku, kratko piše i o stećcima u Lovreču. Malo kasnije kraće podatke o nekoliko lokaliteta stećaka Imotske krajine i Makarskog primorja objavio je splitski arheolog Ivan Carrara. Najstariji podaci o stećcima u Srbiji potječu od S. Obradovića. On je naveo nekoliko lokaliteta iz Podrinja u Srbiji i iz okoline Užica. Gotovo istodobno se javio fra Martin Nedić sa podacima o stećcima iz Bosne, pretežno iz okoline Travnika, posvećujući glavnu pažnju njihovim natpisima.

I fra Sime Milinović opisuje neke stećke Imotske i Cetinske krajine zadržavajući se najviše na ukrasima i na narodnoj predaji. I fra Petar Peko Kadčić nam je ostavio neke podatke i fotografije o stećcima iz okoline Makarske. Opširnije podatke o stećcima u Hercegovini,  neku vrstu topografije stećaka objavio je franjevački provincijal i pisac fra Petar Bakula. Obuhvatio je oko 130 nekropola. I bosanski franjevac istoričar Anto Knežević je u svojim putopisnim bilješkama pružio više podataka o stećcima okoline Travnika. Nekoliko nekropola stećaka uglavnom oko Stoca i Konjica obraćajući pažnju na natpise opisao je sarajevski srpsko-pravoslavni mitropolit Sava Kosanović. O natpisima stećaka Podrinja u Srbiji pisao je Miloš Milojević. Njegovim nastojanjem je iz toga kraja preneseno nekoliko stećaka u Beograd. I nešto kraćih podataika o stećcima istoga kraja, prvenstveno o njihovim natpisima. ostavili su Milan Đ. Milićević i Ljubomir Kovačević.


Izvor: Bešlagić Šefik: Stećci – kultura i umjetnost.
Ова слика има празан alt атрибут; име њене датотеке је kjhkhkkhc48d.png
Podržite naš rad čitanjem i dijeljenjem naših tekstova sa vašim prijateljima.
Hvala! ❤