Umjetnost Jevreja na tlu Bosne i Hercegovine

Sarajevska hagada. Minijatura: »Grad« i »Najezda skakavaca«

Umjetnost Jevreja na tlu Bosne i Hercegovine

Kada su Jevreji sefardskog obreda nakon progona iz Španije u drugoj polovini XVI stoljeća potražili jednim dijelom utočišta i na prostorima Osmanskog carstva, oni dospijevaju i u Bosnu, prvenstveno u Sarajevo. Uz španski i hebrejski jezik, oni ovamo donose i neka dotada nepoznata shvatanja prostornih odnosa kao i likovnih stvaralaštva. Iz najstarijih dokumenata u kojima se spominju, vidi se da su živjeli po muslimanskim mahalama. Rumelijski beglerbeg Sijavuš-paša godine 1581. gradi iz svojih sredstava jedan veliki stambeni objekat za smještaj doseljenika. Kompleks se spominje pod imenima Sijavuš-pašin han, Kortidžo, Velika avlija itd.; nalazio se na rubu sarajevske čaršije i bio prvi primjer kolektivne nastambe u našim krajevima.

Ovo svakako nije bilo geto, ovdje je, čini se, uglavnom stanovala jevrejska sirotinja, dok su mnogi Jevreji i dalje živjeli po muslimanskim mahalama, a poslovali po čaršiji zajedno s ostalim sugrađanima. Han je odavno stradao, tako da pouzdano znamo samo njegov lokalitet. No, u kompleksu Velike avlije, približno u isto vrijeme nastao je i Stari jevrejski hram, najznačajniji arhitektonski spomenik bosanskohercegovačkih Sefarda. Mada je, sudeći po osnovnom konceptu i pojedinim detaljima, bila prisutna želja za podražavanjem arhitekture većih hramova u dalekoj, u uspomenama sačuvanoj Španiji, ekonomske mogućnosti jevrejske zajednice rezultirale su skromnom gradnjom i opremom.

Posjetite naš Antique shop ❤

Objekat je u unutrašnjosti stupovima podijeljen u tri broda. Srednji brod presveden je bačvastim svodom, dok su bočni brodovi podjednom neuobičajenom konstrukcijom sfernog oblika, i imaju po visini po dvije galerije namijenjene ženama. Oltar sa škrinjom za Toru i propovjedaonica nalaze se u južnom dijelu objekta, dok su ulazi na istočnoj i sjevernoj strani. Ćini se da se izgled hrama kroz stoljeća nije bitno mijenjao, iako se zna daje obnavljan iza požara 1788. g. (obnova završena 1821. g.), kao i 1909, godine. U doba nacističkog terora 1941-45. služio je kao zatvor za Jevreje, potom je korišten kao magacin, dok šezdesetih godina nije pretvoren u Muzej Jevreja. Brojni dokumenti i pokretni predmeti, koji su tamo sakupljeni, dopunjuju sliku o životu i stvaralaštvu ove sefardske enklave koja se inače vremenom proširila i na još neke gradove Bosne i Hercegovine.

Na strmoj padini Trebevića poviše Vrbanje , nalazi se staro sefardsko groblje, na kome najstariji datiran spomenik potječe iz XVII stoljeća Ovo groblje, zbog oblikovnih specifičnosti svojih spomenika, jedinstven je memorijalni kompleks u Evropi uopšte. Staro sefardsko groblje u Sarajevu čini atraktivnim prije svega položaj krupnog memorijalnog kamenja na strmoj padini. Kažem leži, iako je ono tako strmo da izgleda više kao da se stalno spušta i ruši pisao je Ivo Andrić . A ono što ga za umjetnost, nauku i kulturu čini izuzetnim, to je oblik nadgrobnih kamenova kakvih – po mišljenju poznavaoca ove materije – nema nigdje izvan Bosne i Hercegovine.

Kod Jevreja se mogu naći ležeći spomenici što vuku porijeklo iz Palestine, te stojeći , nastali pod utjecajem evropsko-kršćanskih tradicija. U Sarajevu su sefardski nadgrobnici monoliti sandučastog oblika, ponekad na proširenom pločastom postamentu i puno podsjećaju na srednjovjekovne stećke. Prednja im je strana (na kojoj je obično natpis) vertikalno uzdignuta, dok se cijela kamena masa prema zadnjem dijelu spušta, tako da se s boka sagledava pretežno trokutasta kontura. Slova na prednjoj strani kod starijih spomenika su ispupčena (kao uostalom i na muslimanskom nadgrobnom kamenju), dok su kod mlađih uklesana. U XX stoljeću nove forme, preuzete od Jevreja Aškenaza doseljenih uglavnom s austro – ugarskom okupacijom, postepeno su prodirale i na novo groblje, potiskujući stari autentični nadgrobni monolit.

Sarajevska hagada, vrhunski kulturno – historijski i umjetnički spomenik, nastao vjerovatno u Španiji u XIV stoljeću donesen u Sarajevo u XVI stoljeću.
Minijatura: “A sinovi Izraela iđahu po suhom… A bog vrnu Egipćane (u more)…”

Daleko najvredniji kulturno-historijski i umjetnički spomenik bosanskohercegovačkih Sefarda svakako je Sarajevska hagada, zbornik priča, stihova, molitvi i ceremonijalne Biblije velikog jevrejskog praznika Pashe – rukopis neprocjenjive vrijednosti, koji stalno privlači pažnju naučnika i izaziva divljenje umjetnika. Hagade se na evropskom tlu javljaju na dva diferencirana teritorija: njemačko-francuskom i iberijsko-provansalskom. Hagade aškenanskog porijekla (srednja Evropa) pod utjecajem evropske srednjovjekovne umjetnosti, ukrašavane su češće i više slikama s ljudskim likovima. Ovo je kod Sefarda rjeđi slučaj, a što objašnjava koliko ikonokla tički karakter same religije, toliko i zajedničko življenje s Maurima – nosiocima islamske umjetnosti i kulture. Iako Sarajevska hagada nije jedini primjer španskih hagada, nepodijeljeno je mišljenje da ona znači vrhunsko ostvarenje svoje vrste. Smatra se da je nastala u XIV stoljeću, a njen put u skromnom zavežljaju izbjeglice od Iberijskog poluostrva do Sarajeva, kao daje anticipirala jedna od minijatura vezana za tematiku izgona Jevreja iz faraonskog Egipta.

Rukopis je rađen na finom pergamentu, formata 16 x 22 cm, ima sačuvan 141 list, od kojih čak 81 ima kolorirana slova, različite floralne i dekorativne ukrase, te minijature s figuralnim kompozicijama. Minijature ilustruju teme iz Starog zavjeta, a interpretacija im je takva da dijelom dočarava savremeni život sefardske zajednice. Brojni prikazi dati su preko cijele stranice uz kratku legendu; crtež je siguran i oštar, boje svijetle i intenzivne – uz pozlatu, to su ultramarin, kobaltnoplava, crvena, cin ober, žuta, zelena. Raskošnom slikarskom materijom, svijetom fantastičnih životinja, inicijala, prepleta, likova i simbola, te zoomorfne, vegetabilne i geometrijske ornamentike, Hagada je privukla pažnju ljubitelja umjetnosti i stručnjaka još krajem prošlog vijeka i ta pažnja, iz razumljivih razloga, nikad ne prestaje.


Izvor: Umjetničko blago Bosne i Hercegovine
Podržite naš rad čitanjem i dijeljenjem naših tekstova sa vašim prijateljima.
Hvala! ❤