Antička tragedija: Euripid

Euripid, 485./484. god. pr. n. e. – 406. god. pr. n. e.

Antička tragedija: Euripid

Helenska tragedija se svodila na službu bogu Dionizu, što je, udruženo s mitom, njeno bitno obeležje. Tragedija je najsavršeniji umetnički oblik književnog stvaralaštva kao proizvod atičkog i uopšte helenskog duha u punom, harmoničnom razvoju njegovih snaga. Močan pokret Dionizova kulta, boga prirode i života koji nije pripadao bogovskoj aristokratiji na Olimpu nego svim ljudima, naročito seljacima, i događaji socijalno-ekonomske prirode, Klistenove i Pejzistratove reforme, utiču na stvaranje tragedije od Tespida do Ajshila.

Epopeja je preko svojeg aeda očaravala vlastelinsku dvoranu; dorska lirika je služila tiraninu kao dvorsko pesništvo; s izmenjenim socijalno-političkim uslovima nastupa dramsko pesništvo, kao umetnički izraz nove društvene sredine u autonomnoj gradskoj državi u kojoj vlada narod. Pesnik se tada obraća svim svojim građanima, a to zahteva širi prostor, građenje pozorišta, radi zajedničkog doživljavanja umetnosti koja stvara razonodu i služi vaspitanju građana za koje su oni veoma zainteresovani.

Prodaja knjiga, antikviteta, starina, slika, unikatne vintage odjeće

Mitologija pruža pesnicima beskrajnu raznolikost predmeta podesnih za scenu. Tragedija, po primerku horske lirike, jer je samo njena naročita vrsta, mitom objašnjava sve. Priče kantonalnog ili helenskog značaja teže da objasne ljudima prirodu sveta i pojava u njemu, poreklo ljudskog roda i religije, odnos prema bogovima, i sve što svojom tajanstvenošću okružuje čoveka na tome stupnju razvitka ljudskog društva. U vreme postanka tragedije Heleni još smatraju svojom pravom istorijom samo božansku i herojsku istoriju. Tek će ih Aristotel osloboditi mitskog načina mišljenja; ali će to ipak biti tekovina malog broja obrazovanih ljudi. Za široke građanske mase tragedija ostaje škola morala svojim visokim etičkim značajem. Ona zadržava mit na višem herojskom stepenu, čineći ga ogledalom savremene stvarnosti, ili, opet, savremeni život svodi na mitske paralele. U pozorištu su Heleni upoznavali svoju legendarnu prošlost i tajne ljudske prirode.

Tragedija im je ukazivala na poreklo zla, ali im je otkrivala i mogućnosti kojima se zlo može savladati. Ona je izoštravala sposobnost ljudi da potpunije upoznaju zakone koji upravljaju ljudskim životom i sudbinom kako bi, na osnovu ličnih zapažanja, dolazili, prema onoj Aristotelovoj reči, do prečiščenih znanja. Tri velika tragičara, Ajshil, Sofokle i Euripid, iako žive i rade u istom veku, ipak u razvoju tragične umetnosti predstavljaju tri posebna razdoblja. Ajshil, učesnik u maratonskoj bitki, u svemu je ličnost maratonsko-herojskog vremena. U središtu njegove umetničke radoznalosti je božanstvo očišćeno od suviše ljudskih crta, u sferi moralne savršenosti i božanske pravde, kao osnovna pretpostavka njegova shvatanja života i sveta.

I Sofoklovo shvatanje života vuče svoj koren iz religije predaka. Iako je jonski racionalizam pokolebao veru u bogove, osnovna obeležja njegove patrijarhalne pobožnosti su pokoravanje bogova molitvom i žrtvom i vera u njihova otkrovenja i mitove. Ali je Sofokle u dramsko razvijanje mitova unosio blaže i humane crte. Tumačeći poznate homerske i druge mitove sa stanovišta staroatičkog društva, Ajshil i Sofokle su svojim velikim delima davali pečat uže zavičajne sredine. Euripid se, međutim, naročito u starijim godinama, predaje panhelenskoj solidarnosti, koju izazivaju peloponeski ratovi i koja zahvata sav helenski svet od Sicilije do Azije. U Atinu prodiru nove ideje; to nije više doba blistavog herojskog života. Euripid se interesuje za učenje sofista Protagore i Prodika, i jonskih kosmologa. Nije mu nepoznato mišljenje pitagorovaca, Ksenof Heraklita i drugih filozofa. Zvali su ga pozorišnim filozofom, jer se narod iz njegovih drama upoznavao sa filozofskim i etičkim čelima. Poznavao je dobro književnost. Priča se da je imao veliku biblioteku, da je mnogo čitao, razmišljao. Aristotel ga naziva pesnikom koji ume najviše da ponese i dirne.

Euripid se rodio između 485. i 480. god. u Fliji (Atika). Otac mu je bio zemljoposednik sa Salamine. Lepo vaspitan, Euripid se bavio i atletikom i slikarstvom, što je ostavilo traga u njegovoj poeziji. Nije ga privlačila politika. Bavio se isključivo pozorištem i u svojim dramama podsticao savremenike na razmišljanje o moralu, o socijalnim i političkim pitanjima. U dramama slavi svoju atičku otadžbinu (Medeja, Heraklovići, Pribeglice). Nije doživeo veliko priznanje, mada je napisao osamdeset osam drama. Euripid se ubrajao među nekolicinu novatora u drugoj polovini V veka, jer u svoje drame unosi ideje filozofa i sofista. Usamljen kao pesnik, kritičar, moralist i filozof, ima on mnogo protivnika. Napadaju ga kao rušioca starih dobrih običaja (komediograf Aristofan u Aharnjanima, Tesmoforijazusama i Zabama). To je i bio razlog što je prihvatio poziv makedonskog kralja Arhelaja i prešao na njegov dvor u Peli. Onde je i umro 407-6. godine. Sačuvano je osamnaest njegovih drama.

Euripid se pojavljuje sa svojim delima upravo kada Ajshil silazi sa pozornice. Njome će pola veka vladati Sofokle i on, s vrlo promenljivom srećom. Sofokle, tradicionalist, ostaje ljubimac publike. Euripidov put je trnovit, jer on zastupa Protagorin stav o čoveku kao merilu svih stvari. Sofokle odnosi pobedu dvadeset četiri puta; Euripid pobeđuje četiri puta za života i jednom posle smrti.

Čovek i njegova sudbina, kao dva težišta pažnje Ajshila i Sofokla, ostaju problem i za Euripida. On nije mogao potpuno da odstrani tradicionalno shvatanje iz Homerove i Ajshilove poezije; ali problemu božanstva, koji će u njega biti sasvim formalan, suprotstavlja problem čoveka kao primaran. On slika heroja kao Atinjanina svojeg doba posmatrajući različite komponente strasti i razuma u njegovim delima; ukazuje na posledice koje izmiču njegovoj volji; osećanja, patnje, dirljivi prizori, krvave osvete, ljubavna očajanja i nesreća -to uzbuđuje pesnika više nego postojanje božanskog reda. To je, svakako, najoriginalnija crta Euripidova genija; ona ga čini »modernim« među velikim prethodnicima u očima savremenika i kritičara naše epohe.


Izvor: Euripid, Ifigenija na Tauridi.
Podržite naš rad čitanjem i dijeljenjem naših tekstova sa vašim prijateljima.
Hvala! ❤