Olga Tokarczuk: Bizarne priče


Olga Tokarczuk: Bizarne priče

S poljskog prevela Milica Markić, Buybook, Sarajevo, 2020.

No, začudo, njene priče ga uopšte nisu plašile – nije znao za strah od uobičajeno strašnog, to ga uopšte nije užasavalo, kao da je mjesto za strah u njemu bilo zauzeto, sve mogućnosti plašnje iscrpljenje.

Za Bizarne priče, zbirku od deset priča poljske spisateljice, psihologinje i scenaristice Olge Tokarczuk, dobitnice nagrade Booker, kao i Nobelove nagrade za književnost 2018. godine, može se reći kako je distopijsko djelo koje nas oduševljava svojom suptilošću, humorom, stilom koji izaziva postepeno oneobičavanje stvarnosti. Već nakon prve priče čitatelji “uranjaju” u bizaran svijet koji baštini atmosferu priča Edgara Alana Poea, gotičkih priča Algerona Blackwooda, ranih naučnofantastičnih djela, dok nakon pročitane cjelokupne zbirke počinju propitivati odnos stvarnosti i mašte, kao i svoju svakodnevnicu.



Zbirka počinje pričom Putnik, gdje pripovjedač opisuje neobičan razgovor sa nekim čovjekom za vrijeme dugog prekookeanskog leta. To je priča o strahovima, o strahu od nepoznatog, iracionalnog, nadnaravnog, nemogućeg. Spisateljica istančanim stilom priču vodi u pravcu horor žanra, a završava iznevjeravanjem horizonta očekivanja. Svojevrsna spoznaja do koje dolazi “putnik”, čovjek koji se u djetinjstvu plašio mraka, utvare koja ga je, kada ostane sam, pušeći cigaretu promatrala iz čoška sobe, djeluje kao uvod u zbirku koja nama, putnicima koji prolaze kroz “bizarne” priče, nudi ključ za razumijevanje. Čovjek koga vidiš ne postoji zato što ti vidiš njega, nego zato što on tebe gleda. Tu se postavlja pitanje čovjekovog odnosa prema vremenu, odnosa čudesnog i čudovišnog.

Kada putnik shvati da je utvara koje se cijeli život plašio zapravo njegov odraz, u starosti, u prozorskom staklu, kada je shvatio da je užareni vrh cigarete koji ga je proganjao iz tame zapravo cigareta u uglu njegovih usana, tada nastaje užas, jeza koja nam daje do znanja da su vampiri, demoni i kojekakva nadnaravna bića utjelovljenje naših strahova. U prvom redu to je strah od smrti, od nepoznatog od nestajanja, od zaborava. Najgore je ono što se ponavlja: ritmično, ujednačeno, predvidljivo, neizbježno i bespomočno – ono na što nemaš uticaja, a što te steže svojim kliještima i odnosi sa sobom.

Jedna od najvažnijih tema koja se ponavlja u zbirci jeste odnos sadašnjosti, prošlosti i budućnosti, kao i važnost ljubavi kao sile koja prevazilazi granice vremena i prostora. O tome govori priča Šavovi, za koju ne možemo reći da spada u žanr fantastike, a počiva na postupku oneobičavanja stvarnosti, sa sobom donosi dašak atmosfere apsurda iz Kafkinih djela. Usamljeni udovac, starac koji je uronjen u rutinu, postepeno dolazi do spoznaje da se svijet oko njega promijenio, a sve kreće od neobičnih šavova na čarapama, preko smeđe tinte, okruglih poštanskih markica, do satova na kojima umjesto broja dvanaest stoji nula. To je priča o usamljenosti, o važnosti sjećanja, a prožeta je suptilnim crnim humorom koji obilježava stil Olge Tokarczuk.

Sa druge strane stoje priče kao što su Posjeta, Narodni mjesecolov, Zelena djeca. Posjeta je naučnofantastična priča koja nudi jedan cjeloviti svijet, pogled na budućnost, uz nonšalantno objašnjavanje bizarne logike svijeta koji počiva na savršenoj simetriji, gdje ljudi žive u zajednici sa svojim klonovima, tzv. egonima. Spisateljica postepeno oslikava budućnost u kojoj pojedinci žive sa nekom vrstom robota, gdje se meso uzgaja u frižiderima, a uzorci tkiva naručuju iz kataloga, gdje samo rijetko ekscentrici žive sami. To je distopijski svijet u kojem posjeta novog susjeda djeluje poput invazije koja narušava rutinu. Načelo broj jedan u psihofizici simetrije uvijek glasi: ne gledaj suviše dugo u oči. Okom možes okrznuti, baciti pogled, možeš također da zirneš, ždrakneš, ali ne i da zagledaš u oči drugome. To nas remeti.

Zbirka Bizarne priče propituje važnost komunikacije, dijaloškog “prodiranja” u drugog, propituje odnos fikcije i fakcije, tjera nas da se zapitamo koja je to referentna tačka u odnosu na koju se nešto definira kao bizarno, neobično, nesvakidašnje. Spisateljica ne piše o pojavama koje su u prvoj priči definisane kao uobičajeno strašno, već analizira kompleksnost ljudskih emocija.


Autorica: Zerina Kulović

Knjigu možete kupiti u Buybook shopu.